henkgrasduint

Opgeknapt van Bernlef, afgeknapt op Kossmann

Enige tijd geleden was ik niet aardig voor een bundel korte verhalen van Bernlef. Ik vond dat ze nergens over gingen en bovendien ineen stuikten onder een lawine van loze waarneminkjes. Daar neem ik geen woord van terug. 'Bernlefs oog voor detail laat geen verveling toe,' meende ooit een recensent van het dagblad Trouw. Hij wel!

Maar ook bij auteurs  moet de schoorsteen roken en menigeen schrijft dan ook door, wanneer het tijdelijk niet wil lukken. Herhalingsoefening voor Bernlef dus. Ik ben blij dat ik zijn bundel Verbroken zwijgen ter hand heb genomen, want hij bevat, naast een prul, enkele goede en zelfs twee zeer goede verhalen.

Gelukkig is de schrijver op het stuk van details ferm op de rem gaan staan. Maar de oude Adam heeft hij nog niet gans weten af te leggen. Wat heeft het bijvoorbeeld voor zin te vermelden, tot twee maal toe nog wel, dat in de gang van een hotel een plattegrond van de etage hangt en een verlichte pijl naar de uitgang verwijst? Allicht. Moet van de brandweer. Interessant zou veeleer zijn dat beide dingen ontbraken. Je vraagt je dan al gauw af of we in een apenland zitten; of in Corleone, waar de hotelier zich van de overheid geen laars hoeft aan te trekken, omdat hij een alles en iedereen dominerende  mafia-don is.

Van een auteur verwacht ik dat hij me onderhoudt. Onderhoudt in de brede zin des woords: dat hij mij doet peinzen, doet lachen, doet wenen, doet nagaan; niet dat hij me verveelt; als ik naar gezwets wil luisteren, kan  ik terecht bij de cynicus Wim Kok voor de commissie-De Wit. Wat heb ik aan geschrijf als: De Arnold Rustenburg die daar zat was ik zelf, maar het was er ook een die zichzelf verloren had en daar blij om was. Ik vroeg mij af wat ik met hem aan moest en lachte dan weer om die zorgelijkheid. Ondertussen maakte ik mij zorgen over mijn geluksgevoel, dat verklaard diende te worden door een situatie, door een stoel, een uitzicht van toch echt niet onverbiddelijke schoonheid. Het leek mij riskant voor een sterveling om in zulke hysterie niets te doen en als laatste rechtvaardiging een tekst te mompelen waarvan ik de banaliteit bij nader inzien nauwelijks durfde te ontkennen... De trage ober zette een kopje koffie op mijn tafel en wenste mij goede morgen. Ik had niet hoeven te bestellen. Het gegeven dat ik iedere ochtend op hetzelfde uur van de dag koffie kreeg aangereikt, zonder erom te hoeven vragen, vervreemdde mij nog gelukzaliger van mijzelf.  (Alfred Kossmann in zijn uit 1983 daterende roman Drempel van ouderdom).

Foto 2: Kossmann, links, met Theun de Vries in 1965.

Poes antichambrerend

Monika Sauwer: teder, leuk, ondeugend

Vrij zelden heb ik zoveel plezier aan een verhalenbundel beleefd als aan Koude kermis van Monika Sauwer (pseudoniem van Yolande Nusselder; Bussum, 1946). Op haar boog heeft zij voortreffelijke  pijlen: zij is teder waar het nodig is, leuk  waar het kan, ondeugend waar het mag. En haar stijl is om jaloers op te worden: vlot, lenig, soepel en verbazend trefzeker.

Zij debuteerde in 1986 met de roman Huis en hemel. Inmiddels heeft zij 13 werken  op haar naam staan, waaronder kinderboeken, die zij zelf heeft geïllustreerd.

Monika Sauwer weet hoe zij een verhaal -- en een bundel -- moet beginnen: Hij naaide haar haastig met een halve blik op zijn  voortrazende horloge. Je zit er als lezeres of lezer, net als die makker, meteen middenin.

Tellen is moeilijk

Gastvrouw: 'Och, juffrouw Klarenbeek, neemt u toch nog een stroopbolus.'
Juffrouw Klarenbeek: 'Nee, dank u. Ik heb er al twee gehad.'
Gastvrouw: 'U wilt zeggen: "Ik heb er al drie gehad".'

(Citaat uit een onbekende bron)

Januskop opmaken: te veel werk

De reden waarom er zo weinig vrouwen in de politiek zitten, is dat het te veel moeite kost twee gezichten op te maken.

Uitspraak van Maureen Murphy, een Republikeinse politica die actief was in de staat Illinois.

Zij is niet oud geworden: geboren op 14 november 1952, overleden op 9 augustus 2008.

Afgeknapt op: H.C. ten Berge

De dichter, prozaschrijver, essayist en vertaler H.C. ten Berge (24 december 1938) is royaal bekroond, onder meer met de P.C. Hooftprijs, maar daar heb ik geen boodschap aan. Hij geldt als ontoegankelijk en dat kan ik beamen, want ik heb zojuist zijn verhaal Matglas gelezen. Met dien verstande dat Zelfportret met witte muts, de andere novelle in de bundel, slechts moeilijk toegankelijk is.

De auteur heeft zich verdedigd met te zeggen dat hij niet anders kan schrijven; hij moet het wel ingewikkeld maken, omdat de mens nu eenmaal ingewikkeld is. Je zou het -- het is maar een idee -- als schrijver natuurlijk ook tot je opdracht en tot een erezaak  kunnen rekenen over dat ingewikkelde fenomeen met zijn talrijke facetten boeiend, begrijpelijk dus, en stilistisch smakelijk te vertellen.

Ten Berge is hevig geboeid door de verhalen van oude volkeren als de Azteken, de Eskimo's, de Noord-Amerikaanse Indianen. Begrippen en thema's daaruit monteert hij graag in zijn eigen werk. Doch hoeveel lezers beschikken over dezelfde kennis, zodat zij het fijne eruit kunnen puren? Je stelt je als schrijver die zo hoognodig gecompliceerd moet schrijven, dan al gauw bloot aan de verdenking dat je het klootjesvolk eens even diets zult maken hoe erudiet je bent.

Ik ben ook volstrekt allergisch voor geschrijf als: Het ontsloten labyrint als dekmantel van een daaronder liggende tweede doolhof die de grenzen van de eerste niet te buiten ging. En: Alleen zijn blindheid, zijn onwetendheid was even werkelijk als de loop van een revolver die in de mond van de zelfmoordenaar steekt. En: Vergiste ik me niet, dan was het haar geheim een slanke lege vaas te zijn; een mysterieus gegeven dat bij nader inzien op niets bleek te stoelen -- op niets dat niet aan menselijke, al te menselijke achtergronden was ontleend en bij de gevoelige beschouwer op het steen van diens gedachten druppels van een onberedeneerd verdriet kon achterlaten. En wat is in hemelsnaam dodelijke schoonheid?

Afgeknapt op: Oek de Jong

Men heeft Evelyn Waugh wel verweten (Christopher Sykes in zijn biografie) dat hij gevaarlijk spel speelde, door als held van romans een anti-held te nemen. Zo Guy Crouchback in Sword of Honour. Zo ook Tony Last in A Handful of Dust. Maar Waugh was een grootmeester en hij won het pleit met vlag en wimpel.

Oek de Jong heeft zijn lijvige (431 bladzijden tellende) roman Cirkel in het gras uit 2000 gestoffeerd rond twee schlemielen. Maar De Jong is geen Waugh. Op geen stukken na. En hij heeft het naar mijn mening verknald.

Zij is  een Nederlandse journaliste in Rome en een eerste klas zenuwpees annex zeurmiep. Hij is een Italiaanse kunsthistoricus aldaar en een dooievisjesvreter annex zeurpiet. Zij kan niet poepen, als haar minnaar over de vloer is. ... het lukte haar niet de afvoerkanalen van haar lichaam te ontsluiten zolang haar geliefde in huis was. Maar ze probeerde het: geduldig zat ze in de badkamer, persend, tevergeefs persend, giechelend, luisterend naar de muziek van de grammofoonplaat... Ik vraag mij af waarom de auteur vindt dat hij mij dit mede moet delen. Wat verwacht hij van mij? Dat ik zucht: 'O, wat zielig!' en misschien een traan wegpink? Dat ik een novene ga houden voor de ontstopping van de hardlijvige correspondente? Nu, heer Oek, haar stoelgang interesseert mij geen zak. Ik heb er, om in de stijl te blijven, schijt an, hoort u dat? En wat de minnaar aangaat: ... soms liet hij bij het pissen de deur zelfs openstaan om het gesprek voort te zetten... (Hij leutert dus letterlijk en figuurlijk gewoon door).

Er wordt ook menig potje gerampetamt. Allicht, anders ziet de uitgever er geen brood in. Hier vallen verschillende merkwaardige bijzonderheden te noteren. Hij denkt bij het klaarkomen dat hij het voorwerp van levitatie is. (In zijn dromen is hij zowaar zwanger. Zwanger zonder zwelling. Ja, zo kan ik het ook). En wat haar orgasme (dit heugelijke feit) betreft: Haar hele lichaam schudde en beefde, als een vliegtuig dat op het punt staat om door de geluidsbarrière te breken.

Doch het speelt zich heus niet allemaal onder het middenrif af, hoor. Ook de kersenpit laat zich gelden en wel met bespiegelingen als: Een glas wijn drinken en ervan genieten - juist omdat je weet dat je het ook kunt laten staan. Van liefde vervuld zijn en er intens van genieten - juist omdat je weet dat deze liefde leeg is. Een of ander element van onze recensentenbent zal dit  misschien als een subtiele beschrijving van metafysieke onrust kenmerken. Vroeger noemde men dat gewoon geouwehoer.

Het oor wil ook wat hebben

Daar blijkens mijn vorig logje het oor de bijzondere belangstelling van mijn publiek wekt, hier een wetenswaardigheidje uit de werelden der geneeskunde en der muziek.

Mozart had oren met een misvorming, die in de medische handboeken terecht is gekomen onder de benaming 'Mozart-oor'. Het betreft 'een vergroeiing van de oorschelp, in dier voege dat de twee crura van de antihelix en de crus van de helix aaneen zitten, met als gevolg een uitpuiling van het bovenste schelpdeel'. Duidelijk, lijkt me.

Afbeelding: De Deense diplomaat Georg Nikolaus von Nissen (1761-1826) heeft zeer veel materiaal verzameld voor een der eerste biografieën van Mozart. In hoeverre hij haar ook heeft geschreven, is nog steeds onderwerp van studie. Het boek verscheen posthuum, in 1829. Nissen huurde vertrekken in de woning van Constanze, Mozarts weduwe; hij trouwde met haar in 1809.

'Noorderlicht': leest dit meesterwerk!

Noorderlicht (1948) van Ferdinand Bordewijk is een zakenroman en een familieroman. Een vergelijking met Buddenbrooks (1901) van Thomas Mann is verleidelijk. Is zij ook plausibel?

De Duitser is de grootmeester van het statige, sonore, als gesmolten edelmetaal vloeiende proza, de Nederlander de virtuoos van de heftige, rinkelende, bijterige, hanige zinnen. Het een is natuurlijk niet beter, niet slechter dan het ander; hier geldt uitsluitend persoonlijke voorkeur.

Op het stuk van karaktertekening doet Bordewijk voor Mann geenszins onder en voor wat betreft fysieke persoonsbeschrijving overtreft hij hem zelfs. Wat geen gering compliment is, want Mann kreeg voor zijn boek (dat hij op 25-jarige leeftijd schreef!) in  1929 de Nobelprijs. Bordewijks portret van bijvoorbeeld Aga, die, ofschoon de jongste, iedereen knecht onder haar ijzeren wil, blijft je lang bij.

Als Buddenbrooks het toch met een fractie wint, dan omdat Mann in zijn roman over de ondergang van een Lübecker patriciërsgeslacht, dat zelfs in zijn decadente trekken fijnzinnig en beschaafd blijft, weemoedig appelleert aan 's mensen heimwee naar Het Hogere, terwijl het verhaal van Bordewijk zich afspeelt onder doorgefourneerde cultuurproleten.

Wat er ook van zij, Noorderlicht is zonder meer een meesterwerk, dat in het oeuvre van gelauwerden als Vestdijk en Mulisch zijn weerga niet vindt. Wie enkele uren met volle teugen van letterkunde wil genieten, leze het.

Hier een kenmerkend citaat uit Bordewijks boek:

Wie Valcook opmerkzaam bekeek, hem trof al gauw het licht degeneratieverschijnsel van het oor zonder lel, en waarvan de huid met voor het vorsend oog pijnlijke gespannenheid overging in de wang, ter hoogte van de onderkaakshoek. Hij trok zichzelf eigenlijk aanhoudend vermanend aan het oor. Maar het schijnt dat de natuur aan de vrouw de taak heeft toebedeeld het mensenras uiteindelijk zuiver te houden, een filter waarin de ziektekiemen bezinken en sterven; haar lichaam toont zelden ontaardingsverschijnselen. Wie let op het mannenoor zal vaak allerlei onfraaiigheid en bedenkelijks vaststellen. Mevrouw Valcoog bezat als haar seksgenoten een goed, ja zij bezat zelfs een mooi oor, een bescheiden en door niemand, ook niet door haarzelf, opgemerkte schoonheid.

Poes celebrerend